فهرستنويسی منابع اينترنتی

اين وبلاگ با شماره 11260 در تاريخ 12/4/1387، به عنوان اولين وبلاگ فعال كتابداري و اطلاع رساني در واحد "ثبت آثار كتابخانه ملي ايران" به ثبت رسيده است.

فهرستنویسی، رده بندی، سرعنوانهای موضوعی و ... چیست؟

بعضی وقتها آنقدر درگیر مسائل پیچیده می شویم که مسائل ساده و اولیه را فراموش می‌کنیم، در حالی که این مسائل واقعا ریشه تمامی کارها و تصمیمات بعدی ما هستند. یک مقاله خیلی ساده در سایت کتابک دیدم که هم مرتبط با موضوعی کلی این وبلاگ است و هم به ما یادآوری می کند که از کجا به کجا رسیده ایم. اصل مطلب را در ادامه یا در نشانی زیر ببینید:

http://www.ketabak.org/tarvij/node/654

فهرستنویسی Cataloging
مجموعه اطلاعاتی که از یک کتاب یا ماده کتابخانه‌ ای با بهره‌ گیری از قواعد و قوانین استاندارد، در کارت برگه‌ ی فهرست نویسی (به استثنای شماره و نشانه رده بندی) نوشته می‌ شود، فهرست ‌نویسی گفته می ‌شود.
فهرستنویسی منابع بر پایه ‌ی قواعد بین‌ المللی انگلو امریکن (Anglo- American) و نقطه گذاری ‌ها بر پایه‌ ی استاندارد بین‌المللی کتابنامه‌ نویسی (ISBD) است.
در ادامه به نکاتی درباره ‌ی فهرست نویسی منابع کتابی و غیر کتابی اشاره می‌ شود....

 

 


فهرست نویسی و رده بندی

 

فهرستنویسی Cataliging
مجموعه اطلاعاتی که از یک کتاب یا ماده کتابخانه‌ ای با بهره‌ گیری از قواعد و قوانین استاندارد، در کارت برگه‌ ی فهرست نویسی (به استثنای شماره و نشانه رده بندی) نوشته می‌ شود، فهرست ‌نویسی گفته می ‌شود.
فهرستنویسی منابع بر پایه ‌ی قواعد بین‌ المللی انگلو امریکن (Anglo- American) و نقطه گذاری ‌ها بر پایه‌ ی استاندارد بین‌المللی کتابنامه‌ نویسی (ISBD) است.
در ادامه به نکاتی درباره ‌ی فهرست نویسی منابع کتابی و غیر کتابی اشاره می‌ شود:

 کتاب 


شماره       
رده
 
۲ س.م. ناحیه سرشناسه
۳س.م.     ناحیه عنوان/ تکرار نام پدیدآورنده(گان)؛ پدیدآورنده(گان) همکار.-
۲ س.م.  ناحیه ویرایش .- ناحیه وضعیت نشر.
 
             ناحیه مشخصات ظاهری.- (ناحیه فروست)
                 
             ناحیه یادداشت.
 
 
             ۱. ناحیه موضوع (ها)     الف. ناحیه شناسه افزوده (ها)
 
 
o

نمونه کارت برگه فهرست‌نویسی کتاب                                          

فهرست نویسی توصیفی
* ناحیه ‌ی پدیدآونده (سرشناسه)، شامل: نام خانوادگی، نام، تاریخ تولد و درگذشت پدیدآورنده‌ ی کتاب است. نویسنده، گردآورنده، بازآفرین، شاعر، تصویرگر در کتاب ‌های تصویری، تهیه کننده در کتاب ‌های کاردستی از پدیدآورندگان کتاب به شمار می ‌روند.
* ناحیه ‌ی عنوان و شرح پدیدآورنده، شامل: عنوان اصلی: عنوان فرعی/ تکرار نام نویسنده، نویسنده(گان) همکار؛ تصویرگر؛ عکاس؛ مترجم؛ ویراستار است.
* ناحیه‌ ی ویرایش: اگر در متن اثر تغییراتی از نظر کمی، کیفی و شکل داده شود، اثر ویرایش محسوب می‌ شود. به دفعات ویرایش اثر در این بخش اشاره‌ می‌ شود.
* ناحیه ‌ی وضعیت نشر و پخش، شامل: محل نشر: ناشر، تاریخ نشر اثر است.
* ناحیه‌ ی مشخصات ظاهری، شامل: شماره ‌ی صفحه یا تعداد جلد: وضعیت تصویر، اندازه ‌ی قطع اثر + مواد همراه (کاست، سی‌دی، ...) است.
* ناحیه ‌ی فروست (سلسله انتشار): عنوان مشترکی که برای یک سلسله آثار توسط ناشر در نظر گرفته می ‌شود، یا تعدادی از آثار جداگانه که از نظر موضوع با هم همبستگی دارند و به دنبال هم توسط یک ناشر انتشار می ‌یابد گفته می ‌شود. این بخش شامل عنوان و شماره‌ ی فروست هر اثر است.
* ناحیه‌ ی یادداشت ‌ها، شامل: بها، زبان ترجمه (عنوان اثر به زبان اصلی)، عنوان‌ های گوناگون(روی جلد، پشت جلد، عطف)، گروه سنی، خلاصه‌ ی اثر، واژه ‌نامه، کتاب نامه، مندرجات و شماره‌ ی استاندارد(شابک) است.  
فهرست نویسی تحلیلی
اطلاعات بخش دوم کارت برگه‌ ی فهرست نویسی، شامل فهرست نویسی تحلیلی اثر است. در این بخش دو دسته اطلاعات آورده می شود:
موضوع اثر:
موضوع اثر شامل کلیدواژه ‌‌های است که محتوای موضوعی (مضمون) یا ساختار ادبی – هنری اثر را در بر می‌ گیرد. انتخاب کلید واژه‌(های) مناسب موضوعی برای هر کتاب کار ما را در یافتن شماره‌ ی رده ‌بندی کتاب آسان ‌تر می کند. موضوع هر اثر با استفاده از کتاب ‌های سرعنوان موضوعی تعیین و استاندارد می ‌شود. سرعنوان ‌های موضوعی موجود عبارتند از: سرعنوان موضوعی فارسی (سازمان اسناد و کتابخانه‌ ملی ایران)/ سرعنوان موضوعی کنگره (کتابخانه کنگره امریکا) / سرعنوان موضوعی سیرز( انتشارات ویلسون)
نمونه یک مدخل موضوعی در سرعنوان موضوعی فارسی

حیوان ها، افسانه ‌ها و قصه‌ ها      Animal- legends & stories    

          [۳۹۸/۲۴]

     x اساطیر حیوانی
        افسانه حیوانات
        داستان های حیوانات
 
همچنین "سگ ها- افسانه ‌ها و قصه‌ ها" و "شیر ها- افسانه‌ ها و قصه‌ ها" و غیره را موضوع قرار دهید. به یادداشت زیر "افسانه‌ ها و قصه‌ ها" نگاه کنید  

 

  سرعنوان های موضوعی فارسی
حاصل تدوین سرعنوان ‌های موضوعی که از اواخر ۱۳۴۸ در مرکز خدمات کتابداری آغاز شد، با ادغام مرکز در کتابخانه ملی در ۱۳۶۲، به کتابخانه ملی منتقل شد و برگه ‌های مستند آن، بالغ بر ۳۷۶۰ شناسه و حدود ۱۰،۰۰۰ اصطلاح ارجاعی توسط کتابخانه ملی ایران چاپ و منتشر گردید. از آنجا که سرعنوان ‌های موضوعی فارسی یک سرعنوان کنترل شده است، لازم بود از آغاز اصول و شیوه‌ های کنترل آن به دقت تدوین شود تا رسیدن به هدف اصلی که عبارت است از دسترسی سریع خواننده به کتابی که فقط موضوعش بر او روشن است، هر چه بهتر میسر شود.
هر مدخل کامل سرعنوان‌ های موضوعی، شامل: موضوعی اصلی، تقسیم جغرافیایی، معادل موضوع به انگلیسی، شماره ‌ی رده‌ بندی دیویی، یادداشت دامنه موضوعی، × موضوع انتخاب نشده،  ×× موضوع اعم به موضوع اصلی، ن.ن. موضوع مرتبط به موضوع اصلی، -  تقسیمات فرعی مربوط به موضوع.
                                
رده بندی Classification:
خواننده یا پژوهشگر مراجعه کننده به کتابخانه، باید بتواند در سایه‌ ی رده ‌بندی ‌های منطقی و منظم، به آسانی و در کوتاه‌ ترین زمان ممکن به کتاب‌ ها و اسناد گوناگون یا به دانستنی ‌ها و اطلاعات مورد نیاز خود در مجموعه‌ ی کتابخانه دسترسی پیدا کند. کتابخانه ‌ها با توجه به اهداف و امکان جذب نیروی متخصص کتابدار و یا سطح شناخت از رده‌ بندی ‌های موجود نوع رده‌ بندی منابع خود را انتخاب می ‌کنند. برخی از رده ‌بندی ‌های مورد استفاده در کتابخانه‌ های کودکان و نوجوانان در ایران عبارتند از: رده ‌بندی دیویی، رده بندی کنگره، رده بندی موضوعی، رده بندی بر پایه ‌ی قالب ادبی (داستان، غیر داستان، شعر)، رده بندی بر پایه‌ ی عنوان اثر، رده ‌بندی بر پایه‌ ی نام نویسنده‌ ی اثر، رده ‌بندی بر پایه‌ ی قطع کتاب و رده‌ بندی ترکیبی.
در کتابخانه‌‌ ای با مجموعه‌ ی کوچک خانوادگی، کلاسی، ... شما می ‌توانید کتاب ‌ها را با موضوع ‌های ریز مورد علاقه‌ ی کودکان، مانند: دایناسورها، مسافرت فضایی، پرندگان، ماشین ها و ... ، یا با موضوع‌ های کلی همچون: داستان ، غیرداستان، شعر، بازی و سرگرمی و سرگذشتنامه‌ ها، یا بر پایه ‌ی نام نویسنده ‌های مورد علاقه ‌شان طبقه‌بندی کنید. برای نشان دادن هر موضوع و هر دسته نیز می ‌توانید از برچسب‌ های رنگی و تصویری استفاده کنید. در زیر به دو رده بندی استاندارد و بین ‌المللی اشاره می ‌شود:
 
رده بندی دیویی( ِDewey Decimal Classification(D.D.C
نخستین نسخه ‌ی این رده بندی توسط ملویل دیویی در سال ۱۸۷۶ تدوین شد. رده بندی دیویی ساختاری کاملا فلسفی و منطقی دارد. در این رده بندی کل دانش بشری به ده رده‌ ی اصلی (خلاصه اول)، سپس هر رده به ده رده یا بخش ( خلاصه دوم)، و پس از آن هر رده یا بخش مجددا به ده رده یا بخش دیگر (خلاصه سوم) تقسیم شده است. روش تنظیم رده بندی، نخست برپایه رده، و سپس بر پایه موضوع و تقسیم های فرعی، سپس بر مبنای جغرافیایی یا دوره ای و در انتها بر پایه شکل ارائه ‌ی اثر است.
 جدول رده‌بندی دیویی (خلاصه اول)

موضوع رده شماره رده
۰۰۰ کلیات
۱۰۰ فلسفه و روان شناسی
۲۰۰ دین
۳۰۰ علوم اجتماعی
۴۰۰ زبان
۵۰۰ علوم محض
۶۰۰ علوم کاربردی
۷۰۰ هنر
۸۰۰ ادبیات
۹۰۰ تاریخ و جغرافیا
به عنوان مثال شماره رده ‌بندی دیویی برای کتاب "دنیای مورچگان" اثر موریس مترلینگ  ۷۹۶/۵۹۵ است
 
رده بندی کنگره (Library Of Congress Classification (L.C.C
نخستین نسخه‌ ی این رده ‌بندی توسط کتابخانه‌ ی کنگره ‌ی امریکا در سال ۱۹۰۲تدوین شد. رده بندی کنگره شامل کوچک ترین و جزیی ترین موضوعات است. این رده بندی دارای نشانه های مخلوط است . یعنی برای نشانه ها از اعداد و حروف هر دو استفاده شده است. بدین ترتیب که رده های اصلی فقط با یک حرف مشخص می شوند و رده های فرعی با دو حرف و تقسیمات جزیی تر و کوچک تر با اعداد (تا ۴ رقم) مشخص می شود.
  
 جدول رده ‌بندی کنگره
 شماره رده موضوع رده
A کلیات
B دین
C تاریخ
D تاریخ عمومی و دنیای قدیم
E_F  تاریخ:امریکا
G جغرافیا، باستان شناسی، فرهنگ عامه
H علوم اجتماعی
J علوم سیاسی
K حقوق
L آموزش و پرورش
M موسیقی
N هنر
 P ادبیات
Q علوم
R پزشکی
S کشاورزی
T تکنولوژی
U علوم نظامی
V علوم دریایی
Z علوم کتابداری

 .است QL  به عنوان مثال شماره رده‌ بندی کنگره‌ برای کتاب "دنیای مورچگان" اثر موریس مترلینگ  568
نشانه مولف/ کاترسن برن
تنظیم کتاب ها در قفسه با تعیین شماره ی رده بندی خاتمه پیدا نمی کند. در هر موضوع صدها و هزارها کتاب نوشته می شود و کتابدار ناچار است برای تنظیم کتاب ها در هر موضوع نیز از نوعی نظم پیروی کند. در طراحی نشانه مولف کتابداران نظم الفبایی را به لحاظ سادگی و منطقی بودن آن و نیز آشناتر و قابل فهم تر آن برای مراجعه کنندگان بر سایر روش ها ترجیح داده اند. این روش ترکیبی است از حرف و رقم که برای تنظیم الفبایی کتاب ها بر حسب سرشناسه در یک شماره‌ی واحد رده ‌بندی به کار می ‌رود. این شماره معمولا شامل: نشانه و شماره‌ ی پدیدآور (حرف اول نام خانوادگی نویسنده ی اثر) و نشانه مولف عنوان اثر(حرف اول عنوان اثر) است.
همچون : ‌ی‌‌189گ/ نشانه مولف کتاب "یک، دو، سه، بینهایت" . نوشته‌ ی ژرژ گاموف
مستند مشاهیر
این اثر فهرستی است از اسامی کسانی که در اساس به‌ عنوان ابزاری برای فهرست نویسی کتاب ‌ها تهیه شده است. در این اثر کوشش شده است شکل شناسنامه ‌ایی یا مشهور نام هر پدیدآور، با استفاده از قواعد فهرستنویسی انگلوامریکن معین شود. در این فهرست پس از نام خانوادگی، نام کوچک فرد و تاریخ تولد، و در باره‌ ی درگذشتگان تاریخ درگذشت آمده است. این فهرست شامل مستند نام تمامی نویسندگان، مترجمان، مصححان، هنرمندان، رجال و مشاهیر ایرانی و غیرایرانی است که در برگه ‌های فهرست موجود در کتابخانه ملی وارد شده‌ اند؛ در مورد نام ‌های غیرایرانی در صورت یافتن شکل نام در منابع خارجی، شکل لاتین نام نیز در مقابل آن ها ذکر می‌ شود.

 
 

نیما یوشیج ۱۲۷۶-۱۳۳۸

         x اسفندیار، علی

اسفندیار، علی

     نگاه کنید به نیما یوشیج

نمونه یک مدخل مستند نام‌ها                   نمونه مدخل ارجاعی مستند نام‌ها
فهرست نویسی پیش از انتشار فیپا (Cataloging in Publication (CIP
فهرستنویسی پیش از انتشار (فیپا) عبارت است از فهرستنویسی توصیفی و تحلیلی کتاب پیش از انتشار آن و درج فهرست برگه‌ ی مربوط در صفحه ‌ی حقوق همان کتاب. با این ابتکار هزینه ‌های فهرست نویسی در سطح کتابخانه ‌ها و مراکز اطلاع ‌رسانی کاهش می‌ یابد، اطلاعات کتاب شناختی موجود در پایگاه‌ های اطلاعاتی فهرست کتابخانه ‌ها یکدست‌ تر شده و خبر انتشار یک اثر در سطح شبکه ‌های ملی و بین ‌المللی سریع ‌تر پخش می ‌شود . فهرستنویسی پیش از انتشار را معمولا کتابخانه‌ ی ملی از روی نسخه ‌ی قبل از صحافی که برای فهرست ‌نویسیدر اختیار این کتابخانه قرار می‌ گیرد، انجام می دهد.

منابع غیر کتابی
* نشریه و روزنامه (پیایندها)
* جزوه ها و بروشورها
* بریده‌ ها (جراید)، عکس ‌ها، مقاله نامه ها، گزارش ‌ها
* نقشه ها
* فیلم‌ ها، اسلاید ها
* صفحه ‌ها ( صفحه ‌های موسیقی و غیر موسیقی)، نوارهای کاست
* پایان نامه ها، طرح های آموزشی، دست‌‌ نوشته ها، نامه ‌ها
* مواد دیگر: کره ‌های جغرفیایی، اسباب‌بازی ‌ها و بازی ‌های فکری، الگوها و اشیای مربوط به موزه‌ ها، انواع مواد طبیعی و مصنوعی علمی و آموزشی، عکس‌ های هوایی – فضایی، پوسترها، تابلو‌ها، تمبر‌ها، و ....
* منابع الکترونیکی (نرم‌افزارها، سی‌دی ‌ها، بانک های اطلاعاتی، ...)
از آنجا که اکثر منابع دیداری - شنیداری به ‌صورت قفسه ‌ی بسته نگهداری می‌ شوند و بازشنیدن و بازبینی آنها در بیشتر موارد نیاز به دستگاه و ابزار و تجهیزات دارد و استفاده از آنها همانند کتاب به راحتی امکان ‌پذیر نیست، فهرست نویسی آنها اهمیت بسیار دارد. بدین معنا که در باره ی آنها اطلاعات کتابشناختی بیشتری داده می ‌شود و عمومآ خلاصه ای به ‌صورت توصیف کوتاه، در رکورد کتابشناختی این مواد، درج می‌ شود. همچنین از قواعد و استاندارد های جهانی (مانندAACR2  و قواعد فدراسیون ‌های بین‌المللی آرشیوها) برای فهرستنویسی آنها استفاده می ‌شود. در فهرستنویسی مواد غیرکتابی می ‌توان از قواعد نمایه ‌سازی نیز استفاده کرد.
رده بندی مواد غیرکتابی، به نظر پاره ‌ای از متخصصان، ضرورتی ندارد، زیرا سیستم بسته است. در هرحال می توان از هر نظام رده‌ بندی کتابداری یا طرح موسوم به روسو که بر پایه‌ ی شماره‌ ی ثبت است در رده ‌بندی آنها استفاده کرد. نکته ی دیگر در سازماندهی منابعی مانند: جزوه ‌ها، گزارش‌ ها، پایان‌نامه ‌هاست که کتابخانه ‌ها عمومآ آنها را به‌صورت ساده فهرستنویسی می ‌کنند (اول نام نوع مدرک+ شماره ردیف، همچون: گ ۱۲ برای یک گزارش) و از نظام ‌های نمایه‌ سازی برای ذخیره و بازیابی اطلاعات آنها استفاده می‌ کنند

 

نمایه‌ سازی  Indexing
نمایه فهرستی از نام ‌ها، موضوع ‌ها، و دیگر مطالب موجود در یک سندیا مجموعه ‌ی اسناد و مدارک است که به شیوه ‌ای (معمولا الفبایی) مرتب شده و از راه جای‌ نما ها (ارجاع به شماره ‌ی مدخل یا شماره ‌ی صفحه) کاربر را به محلی که این نام یا موضوع در آنجا آمده راهنمایی می‌ کند. به فرآیند "تحلیل محتوای یک سند و یا مجموعه اسناد و برگردان نتیجه ‌ی این تحلیل به‌واژه‌ هایی که در نمایه می آید"، نمایه‌سازی می گویند.
از آنجا که نمایه ‌سازی شیوه ‌های دستیابی به اطلاعات مجموعه ‌ای از مدارک یا یک مدرک و یا بخش هایی از یک مدرک را، صرف ‌نظر از محل نگهداری آن، فراهم می ‌کند، می ‌توان گفت نمایه ‌سازی روش بنیادین سازمان‌دهی دانش است و فهرست نویسی و رده‌ بندی مصادیق آن هستند. زیرا فهرست نویسی، در واقع نمایه ‌سازی یک مجموعه ‌ی خاص است و رده ‌بندی هم تنظیم شناسه‌ های نمایه برپایه ‌ی ارتباط میان آنها، رابطه کل و جزء، و رابطه سلسله مراتبی است.

چکیده‌ نویسی Abstracting
چکیده خلاصه ی کوتاهی از یک کتاب، جزوه، مقاله، عکس، فیلم، نوارکاست، ... همراه با نکات اصلی آن است. چکیده‌ نکات عمده ی متن اصلی را چنان ارائه می‌ کند که خواننده را در تصمیم‌ گیری برای مراجعه یا عدم مراجعه به اصل منبع قادر سازد.
چکیده ‌نویسی شامل یک رشته عملیات زنجیره ای است که طی آن ساختارهای صورت و معنای مدارک تحلیل و سپس، با حفظ عمق معنا، به ‌صورتی کوتاه ‌تر بیان می ‌شود. چکیده ‌نویسی شامل فرآیندهای ادارکی، تفسیری، گزینشی، و خلاّق است که مهم ‌ترین هدف آن تجدید ساختار اطلاعات مدرک در مقیاس کوچک است. متن مدرک همانند درختی است که باید دو فرآیند را طی کند تا تبدیل به چکیده شود: ۱) هرس، یعنی قطع و حذف شاخ و برگ‌ های اضافی و حفظ شاخه ‌ها و بخش‌ های اصلی و ضروری ۲) عُصاره ‌گیری متن، یعنی دستیابی به درونمایه و لب مطلب.
هدف از چکیده‌ نویسی تأمین نیاز به آگاهی‌ رسانی جاری است. افزون بر این، چکیده‌ ها گزینش را تسهیل می ‌کنند، به این ترتیب که کاربر بر اساس اطلاعات موجود در چکیده ‌ها می‌ تواند به گزینش متن کامل بپردازد. گزینش موضوع حتی در محیط‌ های رایانه ای نیز اهمیت دارد و زمانی که بازیابی چکیده مقدم بر بازیابی متن کامل قرار می ‌گیرد، هزینه های صرف شده کاهش می ‌یابد. چکیده ‌هایی که به زبان کاربر نوشته می ‌شود کمک می‌ کنند تا کاربر بتواند به مباحث دیگر زبان‌ ها دست یابد و بدین ترتیب بر موانع زبانی غلبه کند. به ‌منظور تسهیل نمایه‌ سازی امروزه چکیده قبل از نمایه تهیه می‌ گردد تا مراحل نمایه‌ سازی تسهیل گردد. از این راه، زمان لازم برای خواندن متن و انتخاب مفاهیم کاهش می ‌یابد و در نتیجه، هزینه‌ هایی که صرف نمایه‌ سازی می‌شود تقلیل پیدا می‌ کند. فرآیند چکیده ‌نویسی برای مقابله با تولید مستمر و بیش از حد متون علمی صورت می ‌گیرد. از دیگر دلایل چکیده‌ نویسی، محدودیت ذهن انسان در یادگیری است. بدین معنا که ذهن انسان اطلاعات را تنها برای مدت کوتاهی حفظ می ‌کند مگر از اهمیت و موقعیت ویژه‌ای برخوردار باشند. فرآیند چکیده‌ نویسی، با حذف موارد غیر ضروری، نکات مهم هر مدرک را ارائه و در نتیجه کسب دانش را تسهیل می ‌کند.